ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ Δ.Σ.ΧΙΟΥ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΝΑ ΣΚΥΛΙΤΣΗ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
Είναι ιδιαίτερη τιμή για εμάς τον Δικηγορικό και Ιατρικό Σύλλογο Χίου, που από κοινού με το Ε.Ι.Ε&Μ. «ΕΛ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ», συνδιοργανώσαμε και παρουσιάζουμε απόψε την εκδήλωση αυτή, που στο πρόσωπο της Χιώτισσας της Διασποράς, Ελενας Σκυλίτση Βενιζέλου και από τη συνάντηση εκείνης με τον Χανιώτη Εθνάρχη πολιτικό Ελ.Βενιζέλο, συνδέει δύο νησιά τη Χίο και τη Κρήτη αλλά και δύο διαφορετικούς κόσμους , σε εποχές ταραχώδεις και ανατρεπτικές, στο εσωτερικό και στο διεθνές σκηνικό. Η συνάντησή τους ξεκίνησε το 1912 και θεμελιώθηκε αρχικά σε μια στέρεη φιλία αξιοπιστίας ,που ήταν πάντα παρούσα ως μια εφεδρεία, ευρηματικής αφοσίωσης σαν από «μηχανής θεό» για τον Ελευθέριο Βενιζέλο στα «δύσκολα» ,που ήταν και τα περισσότερα στη ζωή του, με επιστέγασμα των όσων θυελλωδών έζησαν, το γάμο τους στο Λονδίνο το 1921. Να πω επίσης ότι η εκδήλωση αυτή είναι αφιερωμένη στη μνήμη του πρόσφατα εκδημίσαντος την 5/9/2025 ,Γενικού Διευθυντή του Ιδρύματος «ΕΛ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ», Νίκου Παπαδάκη Παπαδή , μια και σε εκείνον οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η σημερινή παρουσίαση, απότοκη της θέλησής του, να τιμήσει την Ελενα, στη πατρίδα της καταγωγής της, στη Χίο και να αναδειχθεί η δημιουργική της, αφοσίωση και στήριξη ως συζύγου και ελεύθερου πνεύματος στον συνοδοιπόρο μεγάλο πολιτικό και στο έργο του. Με σεβασμό στον εκλιπόντα διευθυντή θα πώ ,ότι είμαι ευγνώμων που τον γνώρισα, ότι δεν θέλησε στιγμή να εγκαταλείψει την εκδήλωση, καθώς και ότι προσωπικά μου άνοιξε ένα ολόκληρο κόσμο που βρισκόταν στις σελίδες της Ιστορίας, στις πιο ταραχώδεις στιγμές της, μα και στο μεγαλείο των ανθρώπων ,που υπερέβησαν τα συνήθη και χάραξαν παρα τις πληγές του Διχασμού και τις απώλειες, μια πιο μεγάλη Ελλάδα του χθές και του σήμερα!. Ο Νίκος Παπαδάκης νοιώθω ότι μας έδωσε πίσω, εδώ στη πατρίδα, τη σημαντική «Αγνωστη» ,τη δική μας Ελενα, θέτοντάς μας πρό των ευθυνών μας, να μη λησμονούμε, να τιμούμε και στο μέτρο που μπορεί καθένας και καθεμιά μας, ν ακολουθούμε στα μεγαλύτερα, στα ουσιαστικά. Μας γνώρισε αυτήν, που απηχεί την ανεξάρτητη οικονομικά και πνευματικά, τη ρηξικέλευθη στο χαρακτήρα , την ελεύθερη χειραφετημένη στο επιχειρείν και στη ζωή, τη συγκροτημένη Χιώτισσα γυναίκα, που περιγράφουν οι Ευρωπαίοι περιηγητές του 15ου και 16ου αιώνα ,στα ταξιδιωτικά τους βιβλία, για το νησί της Χίου.
Ας αδράξουμε λοιπόν μαζί το νήμα της αφετηρίας του βίου της ΄Ελενας Σκυλίτση Βενιζέλου κι ας αναφιδήσουμε στις προγονικές ρίζες που εκκινούν απ το νησί μας και τη Κωνσταντινούπολη. Η ίδια η Έλενα έλεγε «γεννήθηκα στο Λονδίνο ,είμαι όμως Ελληνίδα» κι «οι πρόγονοί μου είχαν τις καταβολές στο Βυζάντιο κι οι γονείς μου κατάγονταν από τη Χίο». Πράγματι στο Libro d’ oro Chio είναι καταγεγραμμένες οι ευγενείς οικογένειες της Χίου, όπως οι Σκυλίτση, Σέκερη, Ράλλη, Αργέντη, Ευγενίδη, Ροδοκανάκη, Βλαστών και άλλες ακόμη πρίν τον 18ο και 19ο αιώνα. Οι άμεσοι πρόγονοί της ήσαν Σκυλίτση και Σέκερη. Ο παππούς της Ζαννής Στεφάνοβικ Σκυλίτσης (1806-1886) γεννήθηκε στη Χίο και στην ηλικία των 17 χρόνων του, συλλαμβάνεται από τους Τούρκους στο χωρίο των Μεστών στα 1821, που τον μετέφεραν σκλάβο στη Κωνσταντινούπολη. Εκεί, τον ελευθέρωσε αφού πλήρωσε 1500 λίρες Αγγλίας ο Γεώργιος Κατέμπασης Διευθυντής της εταιρίας «Σκυλίτσης και Σία» στο γραφείο της Κωνσταντινούπολης. Κατόπιν έφθασε ελεύθερος πια στο Λιβόρνο της Ιταλίας όπου το 1823 ξεκινάει εμπορικές και ναυτιλιακές δραστηριότητες ,που τις επεκτείνει στην Αγγλία, σε Λονδίνο και Ματζεστερ καθως και στη Κωνσταντινούπολη και στη Ρωσία (στο Ροστόφ και το Τάγκαροκ) και στην Ινδία (Καλκούτα). Σύμφωνα με άλλες καταγραφές (βλ.Ζωή Μητσοτάκη «η κυρία Ελενα Βενιζέλου») απελευθερώθηκε με 90 «μαχμουτιέδες» χρυσά νομίσματα που αντιστοιχούσαν σε 35 γρόσια περίπου και μέσω Σμύρνης ,έφθασε Τεργέστη και κατόπιν Λιβόρνο. Το σίγουρο είναι ότι κατόρθωσε να απελευθερωθεί και στη συνέχεια να μεγαλουργήσει ιδρύοντας πέραν άλλων τον εμπορικό οικο «ΣΤΕΦΑΝΟΒΙΚ ΣΚΥΛΙΤΣΗ» στη Πόλη , που αναδείχθηκε η κραταιότερη εταιρία στην Ανατολική Ευρώπη με δράση απ το Λονδίνο ως τη Μαύρη Θάλασσα. Ο Ζαννής Στεφάνοβικ Σκυλίτσης παντρεύεται το 1834 , τη γεννημένη στη Πόλη, Ελένη Δημητρίου Βούρου 1816-1873 (άλλη μεγάλη οικογένεια με δεσμούς απ τη Χίο, ευεργέτες που σήμερα ακόμη δραστηριοποιείται ομώνυμος πολιτιστικός σύλλογος ο Φιλοτεχνικός Ομιλος Βούρου) και αποκτούν στο γάμο τους οκτώ παιδιά , επτά αγόρια κι ένα κορίτσι. ΄Όπως όριζαν οι δυσκολίες των εποχών ιατρικά, τα πέντε από τα παιδιά απεβίωσαν σε διάφορες ηλικίες ,από νήπια εως εφηβικής κ νεαρής ηλικίας και τρία από τα αγόρια επιβιώνουν ,ο Δημήτριος (1839-1893), ο Ιωάννης(1840-1908), και ο Παύλος(1842-1901).Ο παππούς λοιπόν της Ελενας, Ζαννής Στεφάνοβικ Σκυλίτσης επεκτείνεται και στο τραπεζικό τομέα, γενόμενος από τους πιο γνωστούς Τραπεζίτες της Πόλης. Αποθνήσκει το 1886 στη Κωνσταντινούπολη και δεν προφθάνει να δεί ολοκληρωμένο το Σκυλίτσειο Νοσοκομείο της Χίου μας , που ήταν δωρεά του και μεγάλος του πόθος να το εγκαινιάσει ό ίδιος, η μοίρα όμως έγραψε διαφορετικά και το Σεπτέμβρη της ίδιας χρονιάς εγκαινιάσθηκε με παρουσία μελών της οικογενείας του. Είναι το σημερινό μας Νοσοκομείο με το ίδιο από τότε όνομα, έχοντας επεκταθεί πολλαπλά με την υποστήριξη πάντα της οικογένειας Σκυλίτση ,ένα νοσοκομείο με τα προβλήματά του κι ωστόσο σηματοδοτεί το σύγχρονο νοσηλευτικό ίδρυμα του νησιού μας, με καλό ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, που υποστηρίζουν με δωρεές απλοί πολίτες μέχρι εφοπλιστές, συνάμα ευελπιστούμε και η Ελληνική Πολιτεία. !!
Ο Παππούς λοιπόν Ζαννής ή Ιωάννης Στ.Σκυλίτσης στα επαγγελματικά του συνεργάζεται και με άλλα μέλη της οικογένειας Σκυλίτση, καθώς και με συγγενείς από τις οικογένειες Καρυδιά , Μαυρογορδάτου κ.α. Στο Λονδίνο γίνεται μέλος του ναυλομεσιτικού οργανισμού BALTIC EXCHANGE. Γνωστός για τη τη θρησκευτική του πίστη ,συμμετείχε στην «Επιτροπή» για την «αγορά» του Νεκροταφείου NORWOOD το 1842 εκ μέρους της Ελληνικής Παροικίας του Λονδίνου. Υπήρξε μεγάλος δωρητής του ναού της Αγίας Σοφίας στο Λονδίνο δωρίζοντας το Μωσαίκό που διακρίνεται στη κόγχη πάνω από το Ιερό του Ναού και παρουσιάζει τη Παναγία καθισμένη στο θρόνο με τον Ιησού και να πλαισιώνεται από δύο αγγέλους αριστερά και δεξιά της. Το κόστος ανερχόταν σε 35.000 λίρες Αγγλίας, ενώ τη Παναγία τον «Παντοκράτορα» και άλλες εικόνες είχε φιλοτεχνήσει ο Ρώσσος καλλιτέχνης Borris Anrep, που συνοδεύονταν από τη κρεμαστή «μεγάλη κανδήλα» από ασήμι αποδιδομένου σε φύλλα και ανθέμια, με τη χάραξη «Αφιέρωμα των κυρίων Σκυλίτση 1870» .Με το θάνατό του άφησε μια περιουσία της ταξεως των 200.000 λιρών Αγγλίας ,αξίας σήμερα 100 εκατομμυρίων λιρών . Στη συνέχεια ο εκ των υιών του Ζαννή, Δημήτριος Σκυλίτσης (1839-1893) θείος της Ελενας, ,έζησε στο Λονδίνο και το Παρίσι και δημιούργησε τεράστια περιουσία ενώ υπήρξε επίσης δωρητής για την Ορθόδοξη Εκκλησία της Αγίας Σοφίας στο Λονδίνο. Τιμήθηκε με το Τάγμα του Σωτήρος του Βασιλείου της Ελλάδος ενώ έμεινε άγαμος ,επιλέγοντας μια πιο «μποέμ» ζωή. Λίγο πρίν το θανατό του εκφράζει στο τότε Πρωθυπουργό της Ελλάδος, Χαρ.Τρικούπη το διακαή του πόθο να προσφέρει ένα μνημείο για το Λόρδο Βύρωνα στη πλατεία Συντάγματος, τελικά έγινε κατορθωτό, το γλυπτό όμως τοποθετήθηκε στο Ζάππειο . Απεβίωσε το 1893 στην Αθήνα κι ετάφη στην αγαπημένη του Πόλη. Τη διαθήκη του εκτέλεσε ο αδελφός του Παύλος Σκυλίτσης (1842-1901) όπου μεταξύ άλλων οριζόταν η κατασκευή ελληνορθόδοξου ναού στο Παρίσι αφιερωμένου στον Αγιο Στέφανο! Στα εγκαίνια του ναού Αγίου Στεφάνου στο Παρίσι το 1895 παραβρέθηκε με τους γονείς της η νεαρή τότε Ελενα και 41 χρόνια μετά, το 1936 –ποιος να της το΄λεγε, εψάλη εκεί η εξόδια ακολουθία για το σύζυγό της και μεγάλο Εθνάρχη ,Ελευθέριο Βενιζέλο! Ολοκληρώνοντας για το μικρότερο γυιό των Ζαννή Στ.Σκυλίτση- Ελένης Βούρου Σκυλίτση και θείο της Ελενας, Παύλο Σκυλίτση (1842-1901), μορφώθηκε κι έζησε στη Πόλη μένοντας με το πατέρα κι ήταν ο μόνος από τους τρείς γιούς , που παραβρέθηκε στην επιβλητική κηδεία του. Ο Παύλος Σκυλίτσης γνωστός τραπεζίτης, φιλάνθρωπος και μέγας ευεργέτης προσέφερε μεγάλες δωρεές στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και τη χριστιανική κοινότητα ,ενώ δώρισε πολλά από τα κτήματα του στην Ελλάδα, μεταξύ των οποίων το Στεφανοβίκειο κτήμα ,στον Θεσσαλικό Κάμπο. Επίσης ανέλαβε τη δαπάνη για την ανοικοδόμηση της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης , όπου είναι ανηρτημένο το πορτραίτο του. ΄Οπως και ο αδελφός του Δημήτριος παρέμεινε άγαμος , τιμήθηκε και εκείνος με το Αριστείο του Τάγματος του Σωτήρος και απέθανε στη Κωνσταντινούπολη .Οι γονείς (παππος-γιαγιά της Ελενας)αναπαύονται στον απέριττο τάφο της οικογένειας στο ορθόδοξο κοιμητήριο του Σισλί στη Κωνσταντινούπολη στον περικαλλή ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος –πού ηταν δωρεά των υιών Σκυλίτση στη μνήμη των γονέων τους- μαζί με τα άγαμα αγόρια τους Δημήτριο και Παύλο (θείοι της Ελενας και του Στέφανου). Ο μεσαίος γυιός του Ζαννή Στ.Σκυλίτση ο Ιωάννης ή Τζών Στ.Σκυλίτσης (1840-1908) ο πατέρας της Ελενας γεννήθηκε στη Κωνσταντινούπολη και παντρεύτηκε τη Βιργινία Σεκιάρη (1849-1929) που καταγόταν από τη Χίο και από μεγάλη οικογένεια του νησιού, με οικόσημο και δραστηριοποιημένη εμπορικά στο εξωτερικό. Θυγατέρα του Παντιά Σεκιάρη και της Υπατίας το γένος Σκυλίτση , με παππού από τη πατρική πλευρά τον Παρασκευά Σεκιάρη και γιαγια της η Αργυρώ Ράλλη (από τη γνωστή χιώτικη οικογένεια των Ράλληδων) ενώ απ τη μητρική πλευρά παππούς της, ήταν ο Εμμανουήλ Σκυλίτσης θαμμένος στη Χίο, και γιαγιά της η Βιερού Αργέντη ,από άλλη μεγάλη χιώτικη οικογένεια. Συνακόλουθα η μητέρα της ήταν το γένος Σκυλίτση και η εκ πατρός γιαγιά Ράλλη. Τους πάντρεψε ο μικρότερος αδελφός του Παύλος και αμέσως από του γάμου τους, το 1871 Ιωάννης Σκυλίτσης και Βιργινία Σεκιάρη, εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο ,αναλαμβάνοντας την εκεί επιχειρηματική δραστηριότητα της οικογένειας ,ενώ ζούν σε ιδιόκτητη κατοικία στο Μπεϊς γουότερ ,εκεί όπου γεννήθηκαν τα δύο παιδιά τους ο πρωτότοκος Στέφανος το 1872 και την επόμενη χρονιά το 1873 η Ελενα. Να πούμε ότι ο πατέρας της Ελενας Ιωάννης Στεφάνου (κ Στεφάνοβικ για τις ανάγκες των εμπορικών δραστηριοτήτων του Ομίλου στη Ρωσία) όταν απεβίωσε το 1908 η περιουσία του ανερχόταν κατά τους αγγλικούς λογιστικούς υπολογισμούς σε 2.000.000 λίρες – ισότιμες με σχεδόν ένα δισεκατομμύριο σημερινές εγγλέζικες λίρες-. Ο ίδιος ετάφη και αναπαύεται στο μαυσωλείο του κοιμητηρίου του Norwood όπως και η σύζυγός του. Βάσει των πληροφοριών που μας δίδει ο συγγραφέας της «Χιώτικης Νεκρόπολης στο Norwood» Κ.Καββάδας πρόκειται για ένα ταφικό μνημείο , όπου επάνω του στηρίζεται ένα αισθητικά άψογο άγαλμα γυναίκας ,τυλιγμένης με πολύπτυχο χιτώνα και κάλυμμα κεφαλής η οποία καθήμενη γυμνόστηθη σε ακατέργαστο βράχο, έχει έκφραση περισυλλογής που αναδεικνύει τη μεγάλη θλίψη για το θάνατο των προσφιλών προσώπων που απεδήμησαν. Το ταφικό μνημείο εξαίρετο στη τέχνη του, δεν άφησε ασυγκίνητη τη British Heritage που το συμπεριέλαβε το 1958 στα διατηρητέα μνημεία. Κλείνοντας το κεφάλαιο με τα ταφικά μνημεία του Norwood , δεν μπορεί παρά να αναφερθούμε στο μνημείο που αφιέρωσε η Ελενα Βενιζέλου για τη πολυαγαπημένη φίλη της ,που δεν αποχωριζόταν ποτέ, τη Μαρίκα Ηλιάδη και που ο θάνατός της προκάλεσε μεγάλη οδύνη στη Σκυλίτση. Ολη η οικογένεια Ηλιάδη και οι απόγονοί της είχαν στενούς οικογενειακούς δεσμούς με το ζεύγος Ελ.&Ελ Βενιζέλου και το ταφικό μνήμα εκείνης και του συζύγου της, στο Norwood προσελκύει αμέσως το βλέμμα, αναμεσίς των άλλων καθώς το γλυπτικό δίδυμο μητέρας και μικρής κόρης κυττούν προς τον ουρανό, σαν να προσδοκούν την ανάσταση που θα τους δώσει κ πάλι ζωή. Μια εξαιρετική εικόνα που ουδείς μπορεί να λησμονήσει με την επιγραφή να πάλλεται από το συναισθηματικό φορτίο της επιθυμίας του ανθρώπου να μην αποχωρισθεί τους αγαπημένους του ακόμη κι όταν εκείνοι αποβιώσουν (βλ.Κ.Καββάδα η νεκρόπολη του Norwood) « Ου τεθνήκασιν αλλ΄ουδ΄εύδουσιν, Ονείρου μόνο βιοτής εξήεσαν» Μαρίκα Ηλιάδη 26/12/1924 –Ηλίας Μιχ.Ηλιάδης 20/8/1928.
Και τώρα εν τάχει θα μοιραστούμε τα παιδικά και τα πρό του Βενιζέλου, στη ζωή της Ελενας Σκυλίτση, χρόνια. Η ίδια η Ελενα στις μνήμες της που αποτύπωσε στο βιβλίο με τίτλο «στη σκιά του Βενιζέλου» αναφέρει για τη μητέρα της Βιργινία το γένος Σεκιάρη « Η λεπτή κομψή μητέρα μου ήταν μια μεγάλη κυρία, κάτω από το πλατύ της μέτωπο έλαμπαν μεγάλα καστανά μάτια που σπηνθίριζαν από εξυπνάδα μα ταυτόχρονα είχαν τη πονεμένη έκφραση πληγωμένου ελαφιού, ήταν μια εναλλαγή μέρος της γοητείας της. Υπομονετική σύζυγος, έξοχη μητέρα, τέλεια οικοδέσποινα ,χαιρόταν να συγκεντρώνει τη νεολαία που λάτρευε χοροί και δεξιώσεις εναλάσσονταν στο Κρομβελ χάουζ , όπου παρευρίσκονταν η ελληνική παροικία και Αγγλοι. Ωστόσο ντροπαλή και συνεσταλμένη παρ όλο τη κοινωνική της άνεση συνήθως επιβαλλόταν με ψυχραιμία στη νευρική της ιδιοσυγκρασία. Κάποιες φορές έχανε τον έλεγχο των συναισθημάτων της, αντιδρώντας με λυγμούς.Κρίση νευρική έπαθε όταν συναντηθήκαμε στη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου σε κάποιο σιδηροδρομικό σταθμό όταν η ροή των βαγονιών σταμάτησε…υπέφερε από κλειστοφοβία και στο σκοτάδι, είχε πάντα μαζί της σπίρτα και κεριά για τη περίπτωση που κοβόταν το ρεύμα Δεν μπορούσε να πάρει αποφάσεις και αυτό δυσκόλευε τη ζωή όλων μας μα πιο πολύ της ίδιας, τότε, όλο αυτό με θύμωνε ,μα τώρα μεγαλώνοντας νοιώθω πόσο δύσκολα ήταν για εκείνη». Ο πατέρας της, Ιωάννης από την άλλη, ήταν ένας άνθρωπος καλοσυνάτος και φιλικός, με υψηλό ήθος κι ωστόσο οξύθυμος ,μα έτοιμος να αναγνωρίσει τα λάθη του. Ειχε το χάρισμα της ορθής κρίσης και τη διαίσθηση του ορθώς επιχειρείν πάντοτε ευγενής ειλικρινής και ακέραιος ,προσηλωμένος στην αλήθεια πατέρας και θυγατέρα αγαπιόντουσαν βαθιά .Με ένα αδελφό της ,τον Στέφανο ένα χρόνο μεγαλύτερο η Ελενα πέρασε ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, ατίθαση από μικρή ,δεινοπαθούσε με τις γκουβερνάντες , μη ξέροντας πώς να γλιτώσει από αυτές, διαισθάνομαι , πως ανάλογα «υπέφεραν» και αυτές από τη μικρή τετράχρονη Ελενα, όταν μια Γερμανίδα νταντά, την απείλησε, πως όσο δεν είναι υπάκουη , θα τη δώσει σ ένα περαστικό μανάβη και τότε η μικρή ανακάλυψε για πρώτη φορά το φόβο, στη ζωή της. Στα δεκατρία της πια, μετά από τόσες γκουβερνάντες –όπως συνηθιζόταν για τα παιδιά της τάξης της- θα βρεί την ιδανική στο πρόσωπο μιας γερμανίδας κόμησσας –που ως ατυχήσασα αναγκάσθηκε να εργασθεί- και με τη καλλιέργειά της ,τα συναισθήματά της θα επηρεάσει σημαντικά και θετικά τη μαθήτριά της που ωστόσο δεν θα χάσει διόλου την ανεξάρτητη σκέψη της ,που αδιαφορούσε για κάθε είδους σύνορα , γεωγραφικά και πνευματικά, προσπαθώντας να κατανοήσει τις πιο ανόμοιες θεωρίες και απόψεις, καμμιά χώρα και κανένας λαός ,δεν ήσαν για τη νεαρή Ελενα αντιπαθείς η εχθροί.
Η μοναχοκόρη της οικογένειας γεννήθηκε στις 18/9/1873 στο BAYSWATER στο σπίτι της οδού 93 Westbourne Terrace τη χρονιά που η γιαγιά της Ελένη Βουρου Σκυλίτση έφυγε από τη ζωή, ο δε αδελφός της γεννήθηκε στο ίδιο σπίτι το 1872. Σε σχολεία όπως τα ξέρουμε σήμερα δεν πήγε ποτέ. ΄Όπως όλα τα κορίτσια των μεγάλων αστικών οικογενειών είχε διδαχθεί κατ όικον, μέσα στο «χρυσό κλουβί» της ασφάλειας ,καθώς συνήθιζε σκωπτικά να λέει η ίδια. Διδάχθηκε γλώσσες, γεωγραφία, ιστορία, λογοτεχνία, μουσική. Ανυπομονούσε να τα διαβάσει και να τα μάθει όλα και ταυτόχρονα ,ένοιωθε πολύ νωρίς πως η ζωή είναι μικρή για να προλάβεις να τα δείς όλα θάλασσες και βουνά, χώρες και λαούς, να διαβάσεις ολάκερο το θησαυρό των βιβλίων, να θαυμάσεις τις ομορφιές του κόσμου και άλλωστε «πως μια καρδιά να χωρέσει όλη τη χαρά και όλο το σπαραγμό των ανθρώπων» αναρωτιόταν στα δεκαέξι της ,χρόνια. Η σπατάλη και η κακή χρήση του χρόνου την παίδευαν, για όσα δεν πρόκαμε να γνωρίσει.. και από έφηβη και νεαρή, ταξιδεύει. Πρώτα θα πάει στη Πόλη και στο Μαρμαρά το 1889, στο θείο της Παύλο και θα μείνει για τρία χρόνια, στην έπαυλή του ,σε μια τόσο διαφορετική χώρα από την στέρεη Μεγάλη Βρεταννία και κεί στα 18 της, ανακαλύπτει «τη παράξενη γοητεία του Βοσπόρου». Στη συνέχεια θα επισκεφθεί την Ιταλία, τη Σεβίλλη, τους παγετώνες του Βορρά ,τις κορφές των Ελβετικών ΄Αλπεων μια αγάπη για τα ταξίδια, που λές ότι ήταν φάρμακο στις δύσκολες περιστάσεις, που απόθετε τη δίψα της μάθησης και της γνώσης, για ίαση και αντίδοτο στις κακοτοπιές.. Χωρίς να το πολυκαταλάβει γύρω στα είκοσι περί το 1893 ,βρίσκεται μάλλον από προξενειό αρραβωνιασμένη μ ένα κύριο μεγαλύτερό της κατά 15 χρόνια , με όλα ετοιμα, προίκες, σπίτια και νυφικά, λίγες μέρες πρίν τη τελετή η υποψήφια νύφη, το «σκάει» και διαλύει τον αρραβώνα, η μητέρα της ανακουφίζεται μια και δεν ήθελε το «γαμβρό» και ο πατέρας της, που η Ελενα είναι η αδυναμία του, ήταν ευχαριστημένος, καθώς θαύμαζε στη κόρη του ότι έκανε ή ξέκανε! Βέβαια και στη τόσο υψηλή αστική κοινωνία, όπου οι πουριτανικές αντιλήψεις επικρατούσαν, η συμπεριφορά της νεαρής πλουσιοκόρης χαρακτηρίστηκε «καπριτζιόζικη, χαϊδεμένη και ατίθαση» οπότε η Ελενα καταφεύγει για μερικούς μήνες στη Νάπολη και στο ξάδελφό της Ματθαίο Σκυλίτση. ΄Ο πως έλεγε η ίδια απολάμβανε την ελευθερία της, «φλέρταρε με μέτρο, ένοιωθε όμορφη και κεφάτη ,χωρίς τη διάθεση να γυαλίσει ξεθωριασμένα οικόσημα» … Ζούσε τη περιπέτεια της ζωής της και ανέμενε να συμβεί , το ξεχωριστό αν συνέβαινε, αν μπορούσε να της δώσει μιά άλλη ρότα, θα το αξιολογούσε με τη φόρτιση των συναισθημάτων και με την εκπαίδευση του σπιτιού και της γηραιάς Αλβιόνας, να ελέγχει καταστάσεις και «γλιστρήματα» της καρδιάς…επικροτώντας τη λογική. Στα δεκαπέντε της χρόνια θα πάθει στο Μόντε Κάρλο τύφο από τον οποίο απαλάσσεται μετά από εξι εβδομάδων θεραπεία και δίαιτας ,ενώ πέντε ολόκληρα χρόνια βασανίσθηκε για να θεραπευθεί από μια εξόφθαλμη βρογχοκοίλη και τελικά θα τα καταφέρει με επίπονες αγωγές στη κοσμική λουτρόπολη της Ντιβόν. Πρίν το θάνατο του πατέρα της το 1908 στο Λονδίνο στην οικία τους στην Κρόμβελ Ρόουντ 31 στο Νότιο Κενσιγκτον (βλ.φωτο σελ 41 της Ζ.Μητσοτάκη) που τη σημάδεψε κυριολεκτικά ,δεδομένης της αδυναμίας της σε εκείνον, το άλλο σημαντικό γεγονός είναι η γνωριμία της με τη Μαρίκα Ηλιάδη (το γένος Ομήρου) γεννημένη στη Σμύρνη το 1862 ,ένα από τα 10 παιδιά της οικογένειας Ομήρου ,που μεγαλώνει με δασκάλες πιάνου ,γερμανικών κλπ .Στη συνέχεια παντρεύεται ένα πλούσιο Ελληνα τον Ηλια Ηλιάδη που γεννήθηκε και εκείνος στη Σμύρνη το 1843 και πεθαίνει το 1928 στο Παρίσι, στην ίδια πολυκατοικία που διέμεναν οι Βενιζέλοι, στην οδό Μποζών , τέσσερα χρόνια μετά τη γυναίκα του Μαρίκα ,που έφυγε το 1924 και ετάφησαν αμφότεροι στο Νοργουντ ,στο περίτεχνο μνήμα , που ανέλαβε προς χάριν τους, η Ελενα, όπως προελέχθη. Η Μαρίκα Ηλιάδη ήταν 11 χρόνια μεγαλύτερη από την Ελενα και 13 χρόνια μικρότερη από τη μητέρα της Βιργινία Σεκιάρη με την οποία είχε το πρωτον δημιουργήσει φιλία. Κατά κάποιο τρόπο ηλικιακά ήταν αναμεσα στη μητέρα Βιργινία και στη κόρη της Ελενα, το δε ζεύγος Ηλιάδη εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο και παρέμεινε σε αυτό ως το 1922. ΄Επειτα καθώς οι αγαπημένοι τους φίλοι Ελευθέριος Βενιζέλος και Ελενα εγκαταστάθηκαν στο Παρίσι στη πολυκατοικία της οδού Μποζόν 22, αγόρασαν και εκείνοι το τον επάνω όροφο της πολυκατοικίας και εγκαταστάθηκαν εκεί, εφόσον ο δεσμός της φιλίας και με τα άλλη μέλη της οικογένειας ,ήταν πολύ δυνατός και ειλικρινής. Για την ΄Ελενα ,πρίν συναντήσει τον Βενιζέλο, οι Ηλιάδηδες αποτελούσαν το στενό πυρήνα του περιβάλλοντός της καθώς και τα παιδιά τους, τον Ομηρο , την Ντόροθι (Δωροθέα) και την Ντομινί (Δομηνίκη).Τότε είναι που θέλοντας να ευχαριστήσει τη παρέα της αυτή και κάποιους κοινούς φίλους, ναυλώνει τη θαλαμηγό «Νάρκισσο» για μια κρουαζιέρα στις ακτές του Βορρά. Εκεί ο Ηλιάδης και μερικοί άλλοι στη διάρκεια του ταξιδιού αποσύρονται λογω της φουρτούνας η ίδια όμως ακάθεκτη συνεχίζει με τη Μαρίκα και τους ανθεκτικούς το ταξείδι στα μαγευτικά φιόρδ της Νορβηγίας και τότε θα πεί πως «ευκολότερο είναι να αγαπάς τον πλησίον σου, δυσκολότερο να τον ανέχεσαι. Η κοινή ζωή είναι δοκιμασία ,ακόμη και για ανθρώπους με καλή ανατροφή». Η Σκυλίτση ήταν τότε 38 ετών τολμηρή ,ανυπότακτη, γενναία, έτοιμη για μεγάλες τρικυμίες και περιπέτειες και ακόμη δεν ειχε συναντήσει στη ζωή της, τη μεγάλη ανατροπή στο πρόσωπο του ΕΛ.Βενιζέλου…!
Η Ελενα Βενιζέλου ανακαλύπτει τον ανατέλλοντα τότε πολιτκό Ε.Βενιζέλο το 1910 ,διαβάζοντας ένα λόγο του σε εφημερίδα για την εσωτερική πολιτική στην Αθήνα. Ειχαν προηγηθεί τα γεγονότα του Θερίσου στη Κρήτη το 1905, που τον ειχε φέρει Πρωθυπουργό της Κρητικής Πολιτείας. Τοτε οι Ελληνες αξιωματικοί του Στρατιωτικού Συνδέσμου που έκαναν την επανάσταση στου Γουδί το 1909 τον καλούν στην Ελλάδα να του αναθέσουν τη πρωθυπουργία. Ο λόγος αυτός ειχε ως περιεχόμενο την αναθεωρητική Βουλή και όχι τη Συντακτική που φώναζαν οι διαδηλωτές που συγκεντρώθηκαν να τον ακούσουν στις 5/9/1910.Ολόγος αυτός μάγεψε την Ελενα και τη μητέρα της. Με τη τέχνη της διπλωματίας και των ισορροπιών με τον βασιλέα Γεώργιο και τον αρχικά Πρίγκηπα μετέπειτα βασιλια Κωνσταντίνο ξεκινάει η πρώτη και ίσως πιο δημιουργική πρωθυπουργία του Βενιζέλου στην Ελλάδα 1911-1915. Δυο χρόνια αργότερα η Έλενα γνωρίζεται για πρώτη φορά μαζί του στην Ορθόδοξη Εκκληξσία της Αγίας Σοφιας στο Λονδίνο ,όταν ο Βενιζέλος ως νικητής πιά, ήλθε να συμμετάσχει στην ομώνυμη Συνδιάσκεψη, μετά τον Α΄Βαλκανικό Πόλεμο. Ακολουθούν στο περιθώριο των εργασιών της Σύσκεψης όλα εκείνα, κοκτεΊλ στα σαλόνια, πικ νικ, δεξιώσεις και η Ελενα είναι πανταχού παρούσα ,πρόθυμη να τον ξεναγεί, να τον κατατοπίζει σε διάφορά χρήσιμα, να του γνωρίζει όλους τους «κάποιους» που μπορεί να φανούν χρήσιμοι στο έργο του, χρήσιμοι στην Ελλάδα. Φροντίζει να τον φέρει σ επαφή και στενή γνωριμία με τον Ντεϊβιντ Λόϋντ Τζώρτζ, στο μέγαρο της Ντομινί (κόρη της φίλης της Ηλιάδη ) και του λόρδου Κρόσφιλντ. Ο Λόυντ Τζόρτζ τον εμπιστεύθηκε αμέσως κι εγιναν σχεδόν φίλοι . Το 1913 ο Βενιζέλος υπογράφει τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου που επικυρώνει στην Ελλάδα το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας και τότε μητέρα και κόρη Σκυλίτση του τηλεγραφούν «Γύρω από το στέφανο της αστραποβόλου ευφυϊας σας, όλος ο ευγνώμων θαυμασμός μας». Η Ελενα νοιώθει συνεπαρμένη με αυτό το προφήτη, το θεό που αρχικά προσαρτά αναίμακτα το νησί του στη χώρα και μετά απελευθερώνει τα νησιά του Αιγαίου και τη Θεσσαλονίκη που είχε τη πρόνοια να τη διεκδικήσει πρώτος και να τη καταλάβει, αφήνοντας πίσω τους Βούλγαρους που την στόχευαν για δική τους. Μέσα της αναρωτιόταν, έχοντας ζήσει τόσο ελεύθερα και ανεξάρτητα σχεδόν ως τα 40 της, πως θα μπορούσε να συμβιβασθεί με εκείνον σε μια καθημερινότητα , αυτή Δυτική ως το μεδούλι της και εκείνος ένας άνθρωπος της Ανατολής αφοσιωμένος απόστολος της Ελλάδας , να τη σώσει, να τη μεγαλώσει, να τη μεταμορφώσει σε σύγχρονη χώρα; Ακόμη περισσότερο Κρητικός ένα με το νησί του που σε αυτό εκείνη θα ήταν μια ξένη, μια παρείσακτη; Πως θα ξεπερνούσε το ίδιο το γνωμικό της «πιο εύκολα να αγαπάς το πλησίον σου παρά να τον ανέχεσαι η έστω να ζείς μαζί του» Κι όμως, δεν μπορούσε να απαλλαγεί από τη φωτεινή του παρουσία, από τη σκέψη του, ακόμη κι αν έκανε εικόνες όλα τα κοσμικά στέκια του Λονδίνου και του Παρισιού ,τις εκδρομές στην Ελβετία ,την ανέμελη ζωή. Απλούστατα γιατί τον θαύμαζε απεριόριστα ως προσωπικότητα και γιατί της ξύπνησε με αριστοτεχνική επιδεξιότητα αυτό που ή ίδια έλεγε «γεννήθηκα στο Λονδίνο, μά είμαι Ελληνίδα»! επιτέλους η αφύπνιση του πατριωτισμού της είχε συντελεσθεί. Σε όλη τη διάρκεια του Α΄παγκοσμίου πολέμου η Ελενα επιδοκιμάζει όλες τις επιλογές του Βενιζέλου και είναι παντού παρούσα. Τον Αυγουστο του 1916 ξεσπά στη Θεσσαλονίκη το βενιζελικό κίνημα υπο τον Αλέξανδρο Ζάννα, γαμβρό της Πηνελόπης Δέλτα –Μπενάκη και ο Βενιζέλος εγκαταλείποντας την Αθήνα σχηματίζει κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη -(τον ορκίζει ο Χιώτης τη καταγωγή Δεσπότης Ιωακείμ Στρουμπής)- διαφωνώντας με τη γερμανόφιλη πολιτική του βασιλιά Κωνσταντίνου και πιστεύοντας ότι ήγγικε η ώρα να εισέλθει στο πόλεμο η Ελλάς, στο πλευρό των Συμμάχων της Εγκάρδιας Συννενόησης, της Αντάντ. Σε όλη αυτή τη κρίσιμη περίοδο, αυτή του Εθνικού Διχασμού η Σκυλίτση στήνει ένα κέντρο βοηθείας στη πλατεία Γκρόσβερνορ, κοντά στο σπίτι της συγκεντρώνοντας χρήματα και εφόδια για τη Θεσσαλονίκη μέσω Ερυθρού Σταυρού. Η ίδια δημοσιογραφεί, οργανώνει εκδηλώσεις και εκθέσεις, στέλνει στη Σαλονίκη ένα ολόκληρο εξοπλισμένο κινητό χειρουργείο αξίας 1000 λιρών , που δυστυχώς στη μεταφορά τορπιλίζεται και χάνεται στο βυθό. Ωστόσο στέλνει και πάλι ένα μεγάλο ασθενοφόρο με τίτλο «Δωρεά Ελενας Σκυλίτση στη Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης»!Με τη νίκη της Αντάντ ξεκίνησε Ιανουάριο του 1019 ως τον Μάϊο του 1920 , η Συνδιάσκεψη της Ειρήνης στο Παρίσι. Στο πλευρό του Βενιζέλου ήταν και πάλι η Ελενα να παρακολουθεί άφωνα τη διπλωματική του δεξιοτεχνία που εντυπωσίαζε τους πάντες, ώστε να του προτείνουν να αναλάβει την ηγεσία του νεότευκτου οργανισμού της Κ.των Εθνών, τιμή που αρνήθηκε αφού η Ελλάδα τον χρειαζόταν όσο ποτέ. Γι αυτή την αποστολή του, στηρίζεται πολύ και στην Ελενα που μιλάει σε διευθυντές εφημερίδων, χρηματοδοτεί με μεγάλα ποσά προπαγανδιστικά άρθρα που υποστηρίζουν τα ελληνικά αιτήματα κι η προπαγάνδα που άνθισε μ αυτό τον τρόπο, πρωτη φορά στο Μεγάλο Πόλεμο, άνθισε για τη χώρα μας και με την ορμή της Ελενας ,όπως άνθισε μεταξύ τους ίσως το πιο ωραίο διάστημα που έζησαν από κοντά, ανάμεσα στη στοργή και τη στήριξη εκείνης και στη τρυφερή ευγνωμοσύνη εκείνου. Ο Λόυντ Τζόρτζ ο Βρεττανός παίκτης της Συνδιάσκεψης του Παρισιού τον παροτρύνει για την εκστρατεία στη Σμύρνη ,μια ευκαιρία η μικρασιατική ουτοπία να γίνει πραγματικότητα! Ο θρίαμβος του Βενιζέλου αποτυπώνεται στην εύθραυστη-όπως αποδείχθηκε Συνθήκη των Σεβρών στις 10-8-1920 – και η Σκυλίτση τότε στον ενθουσιώδη έρωτα και πατριωτισμό, χαρίζει στην Ελλάδα το υπέροχο αρχοντικό της στο Μείφεαρ για να γίνει η Πρεσβεία του Λονδίνου και η κατοικία του Πρέσβη. Εκεί διέμεινε και ο διπλωμάτης και Νομπελίστας ποιητής Γιώργος Σεφέρης ,όταν υπηρετούσε ως Πρέσβης της Ελλάδος, εκεί είναι και σήμερα η Ελληνική Πρεσβεία. Εκείνο το τυχερό του άστρο-που χιουμοριστικά το επικαλείτο ο Βενιζέλος- ήταν ξαφνικά σαν να ξεκίνησε να «πέφτει» κακότροπα απ το γαλαξία της καλής Μοίρας, περνά στη Νέμεση των αντιβενιζελικών παθών, στο σταθμό της Λυών, τρείς σφαίρες θα επιχειρήσουν να «κόψουν» το νήμα της ζωής του ,αφήνοντας ένα τραυματισμό στο χέρι του. Ο ίδιος δεν θα αντεκδικηθεί,θα μεσολαβήσει για μείωση των ποινών των δραστών ,αλλά ο φανατισμός των πολλών, θα τον ξεπεράσει. Στα Νοεμβριανά του 1916 οι αντιβενιζελικοί του βασιλιά λύντσαραν τους οπαδούς του Βενιζέλου –τότε είχαν τραυματίσει σοβαρά τον Εμμ.Μπενάκη ,πατέρα της Π.Δέλτα τραπεζίτη και υπουργό- και τωρα στα Ιουλιανά του 1920, οι φανατικοί Βενιζελικοί πράττουν τα αντίστροφα, δολοφονώντας εν ψυχρώ τον ανθό των βασιλικών και υποστηρικτή του Μακεδονικού Αγώνα διπλωμάτη Ιωνα Δραγούμη. Τελώντας υπο ανάρρωση στο σπίτι του στο Λυκαβηττό, δέχεται τα άνθη της Σκυλίτση, που μεριμνά να βρίσκεται και αυτή στην Ελλάδα και μάλλον τότε ,στο ανάποδο γύρισμα της καλοτυχίας, έρχονται ακόμη πιο κοντά απ τη φιλία. Ο νεαρός βασιλίας Αλέξανδρος που ήταν συνεργάσιμος με το Βενιζέλο, πεθαίνει από δάγκωμα μαϊμούς και ο Βενιζέλος συνεκτιμώντας την όλη κατάσταση , προκηρύσσει εκλογές με τη πίστη ότι θα τις κερδίσει. Ομως δεν κέρδισε , δεν εκλέχθηκε καν βουλευτής Αττικοβοιωτίας! Ο Βενιζέλος λυγίζει «τόσο κακό πια τους έκανα ,γιατί δεν μουέδωσαν λίγο χρόνο;» μονολογεί ,ήξερε όμως καθώς αργότερα εξομολογείται στη Δέλτα «δεν κακίζω το λαό, τον παρέσυρα σε εργο βαρύ».Η Ελενα βρίσκεται στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετάννια» και καθώς μαθαίνει τα νέα ,η εγνοια της είναι στο Βενιζέλο και στην έξαρση των παθών και όσα συνεπάγονται όλα αυτά, ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο για τη ζωή του ,από τα ανώμαλα στοιχεία του φανατισμού. Ετοιμάζει βαλίτσες και ενθυμούμενη πως ο Ελευθέριος της είχε κάποτε πεί «σε θέλω δυνατή σαν δρύ» στα δύσκολα, αναδεικνύεται λοιπόν δυνατότερη και αποτελεσματικότερη να διαχειρισθεί τη κατάσταση. Νοικιάζει αμέσως τη θαλαμηγό του Εμπειρίκου «Νάρκισσο» και τον πείθεi με τη συνδρομή των συμβούλων του, να εγκαταλείψει την Αθήνα μαζί με 100 περίπου διακεκριμένους φιλελεύθερους και τις κυρίες τους και μετά από περιπέτειες φθάνουν στη Σικελία και κατόπιν στη Νίκαια της Γαλλίας. Ο Βενιζέλος νοιώθει ευγνώμων στο βράχο Ελενα. Στη Νίκαια λοιπόν και στην οικία Ζερβουδάκη ,από την οικοδέσποινα πενθερά του υιού του Σοφοκλή, , θα πληροφορηθεί ο Βενιζέλος τα αισθήματα της Σκυλίτση που έχουν ως επιλογή πια, τη διάθεσή της να πορευτούν μαζί στη ζωή με τα δεσμά του γάμου. Ο γάμος αποφασίζεται και γίνεται στις 15/9/1921 στο Γουϊταν χέρστ στο Χαίγκετ του Λονδίνου, στο μέγαρο της και βαφτισιμιάς της Ελενας, Ντομινί , και σερ Αρθουρ Κρόσφιλντ , στο μέσον μιας υπέροχης αίθουσας με επιχρυσωμένη ξύλινη επένδυση και μπροστά από το πορταίτο της οικοδέσποινας, έργο του Ούγγρου ζωγράφου Φίλιπ ντα Λάζλο. Στο μέσον στήθηκε μία Τράπεζα για τα της τελετής και χρησιμοποιήθηκαν δάφνινα στεφάνια. Ο γάμος επιλέχθηκε να γίνει στο προστατευμένο αυτό ιδιωτικό περιβάλλον για τη προστασία της ζωής του Προέδρου. Στο μέρος αυτό στο Χαίγκετ είχε ζήσει και ταφεί ο Κάρλ Μάρξ. Ο γάμος τους, έβρισκε τον Ελευθέριο στην ηλικία των 58 ετών και την Ελενα στα 48 με δεύτερο για το πρώτο γάμο, μετά το θάνατο της πρώτης αγαπημένης του συζύγου Μαρίας Κατελούζου και σε πρώτο κατά το πιστοποιητικό, για τη δεύτερη, παρ ότι της αποδίδεται ένας σύντομος γάμος με τον Αύγουστο Αργέντη. Ο οικογενειακός κύκλος περιλάμβανε τους παράνυφους Στέφανο Σκυλίτση και τη Μαρίκα Ηλιάδη, τη μητέρα Βιργινία Σκυλίτση, τα παιδιά του Προέδρου με τις οικογένειές τους Σοφοκλή και Κυριάκο, τα παιδιά του ζεύγους Ηλιάδη, το φίλο γραμματέα του Βενιζέλου Κλέαρχο Μαρκαντωνάκη. Σε ανάμνηση του γεγονότος της ένωσής τους, το ζευγάρι φύτεψε στο κήπο της έπαυλης Κρόσφιλντ ,ένα δενδρύλλιο που θα γινόταν ένα σφριγηλό δυνατό δένδρο , σαν το το στέρεο και άφθαρτο αίσθημα, που ένωσε μέσα από καταιγίδες και θύελλες δυό τόσο διαφορετικά σπουδαίους ανθρώπους, τους κόσμους τους, τα νησιά τους. Ακολουθεί σαν παραμύθι το γαμήλιο ταξίδι ανά τον κόσμο ως μια λυτρωτική φυγή για αμφότερους αφού μετά την επιτυχία υπογραφής Ιούλοιο του ΄20 της Συνθήκης των Σεβρών χάνει τις εκλογές του Νοέμβρη ιδίου έτους και η πίκρα, η κούραση είναι μεγάλες και για την Ελενα πάλι ,που οι Κρητικοί και πιο στενοί συνεργάτες του, τον θεωρούν κτήμα τους, άγιο τους ,ήρωά τους και ευθέως ρωτούσαν; «πως διέθεσε τον εαυτό του σε μια γυναίκα όσο και ανώτερη να ήταν, χωρίς να μας ρωτήσει; ΟΒενιζέλος ν ασχολείται με τα του οικου του, έ όχι λοιπόν, δεν γίνεται είναι δικός μας» Αυτά περίπου έλεγε ο Μουρέλλος επιστήθιος φίλος του και συνεργάτης ενώ το «δεξί του χέρι» ο Εμμ.Ρέπουλης αναρωτιόταν «πως έγινε ο Βενιζέλος ο νυμφίος αυτής της ξένης πλούσιας Εγγλέζας, αυτός που όφειλε νάναι μονάχα νυμφίος της Ελλαδος»! όλα αυτά με την αναχώρηση στην Αμερική Οκτώβρη του 1921 παύουν να ηχούν στα αυτιά τους και η πολύμηνη εκδρομική περιπέτεια της κοινής ζωής ξεκινά με τη Ν.Υόρκη ,την Ουάσιγκτον έως το Γκράντ Κάνυον , το Σαν Φρατζίσκο και το Σικάγο ,ως το Χόλυγουντ ,τη διώρυγα του Παναμά και το Κούσκο, ένα μεθύσι παιδικής χαράς κατέκλυζε τον Βενιζέλο, που παντού η ομογένεια και οι Αμερικανοί, τον υποδέχονταν ενθουσιωδώς ανεβάζοντας τη ψυχολογία και τη διάθεσή του, σε παλιές καλές μέρες! Σαν επέστρεψαν στην Ευρώπη, εγκαταστάθηκαν τελικά στο Παρίσι που άρεσε σε αμφότερους κοντά στο Λούβρο ,τον Σηκουάνα , την Αψίδα του Θριάμβου και τη Παναγία των Παρισίων, στο διαμέρισμα της οδού Μποζόν 22 που αγοράσθηκε, επί τούτου από την ΄Ελενα. Ο στενός φιλικός οικογενειακός πυρήνας του ζεύγους συγκεντρώθηκε δίπλα η στο παραπάνω πάτωμα, η μητέρα της,η Μαρίκα Ηλιάδη και ο σύζυγός της ,στο τρίτο όροφο η οικογένεια Δημητρη Παπαλεξόπουλου &Ντόροθυ Ηλιάδη Ωστόσο η πολιτική ήταν στο DNA του Προέδρου, όπως και να υπηρετεί τη Πατρίδα, όσες πίκρες κι αν έπαιρνε. Ετσι όταν τον καλούν το Νοέμβρη του 1922 μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή να βοηθήσει στη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης σπεύδει να εγκατασταθεί στην ομώνυμη ελβετική πόλη για όσους μήνες διαρκούν οι διαπραγματεύσεις. Πολύτιμος συνεργάτης του και συντάκτης της Συνθήκης της Λωζάννης ο επίσης από τη Χίο καταγόμενος νομικός Θεοτοκάς, πατέρας του λογοτέχνη Γιώργου Θεοτοκά ,ενώνοντας δυνάμεις με διπλωματική δεξιοτεχνία ο Ελευθέριος Βενιζέλος παρά τη βαριά ήττα από τη Τουρκία του Κεμάλ ,θα κατορθώσει να διατηρήσει τα νησιά του Αιγαίου ,τη προσαρτημένη Κρήτη και τη Μακεδονία, τα κεκτημένα των Βαλκανικών πολέμων, τη Δυτική Θράκη, τη παραμονή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Κωνσταντινούπολη και να εδραιώσει μια Ελλάδα μεγαλύτερη ,παρ όλα τα προβλήματα και τις δυσκολίες. Σε όλο αυτό το διάστημα προκαλούνται προστριβές της Ελενας κυρίως με το δευτερότοκο γυιο Σοφοκλή Βενιζέλο, που έχοντας στερηθεί τη μητέρα του που χάθηκε στη γέννα ,ένοιωθε «ενοχικά» προς το πατέρα του ,που με τη σειρά του υποσυνείδητα του έφερνε στη μνήμη την απώλεια του μεγάλου του έρωτα, της Μαρίας Κατελούζου. Όλα αυτά κι η μεγάλη του ανάγκη να κερδίσει το μεγάλο πατέρα του, συνέβαλαν να δεί αρνητικά το δεύτερο γάμο του, η δε Ελενα έχοντας «θυσιάσει» ένα κόσμο ανεξαρτησίας με την αντίληψη της αγάπης του πλησίον ,αλλά από μακρυά ,συγκρούσθηκε αρκετές φορές μαζί του ενώ τα πράγματα ,ήταν πιο εύκολα στη σχέση της με το Κυριάκο. Ωστόσο οι σχέσεις ομαλοποιούνται με την επιστροφή του Βενιζέλου το 1927 στη Κρήτη και τη Χαλέπα, όπου ανακαινίζει εκ βάθρων το πατρικό του σπίτι με την οικονομική συνεισφορά της συζύγου του. Εκει ως οτου η πολιτική του χτυπήσει ξανά τη πόρτα, μεταφράζει το Θουκυδίδη και εντρυφεί στη σκέψη του.Το σπίτι στη Χαλέπα στεγάζει σήμερα το ΕΚΕ&Μ «ΕΛ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ» και το μουσείο του. Στο μέλλον τα οικογενειακά εξομαλύνονται και ιδία μετά το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου ,του μεγάλου απόντος που σημαδεύει με την απουσία του και τις αναμνήσεις τους πια τη ζωή τους, μια σχέση στοργής κι εμπιστοσύνης δημιουργείται ανάμεσα σε προγονό και μητριά. Η δεύτερη του αναθέτει την εκπροσώπηση του μαιευτηρίου Μ.Ηλιάδη και τον αναγάγει σε σύμβουλο των οικονομικών της και γίνεται υποστηρικτική με αγάπη και για τους δύο γυιούς του Βενιζέλου, τις γυναίκες τους ,και τα παιδιά τους, που θεωρεί εγγόνια της και μετέχει ενεργά με διακριτικότητα στις ζωές τους. Αυτά προκύπτουν και από την αλληλογραφία με την άλλη αγαπημένη της φίλη, την Φλωρεντίνη Καλούτση, τη Φλό ,όπως την αποκαλούσε μια γυναίκα σπουδαγμένη στο εξωτερικό σχεδιάστρια και ζωγράφο, τη μοναδική φίλη που έκανε και συναναστρεφόταν στη Κρήτη. Σε αυτή την αλληλογραφία αναδεικνύεται η αγάπη της για τις οικογένειες των υιών Βενιζέλου και ιδία στο Σοφοκλή που θεωρούσε ότι τιμούσε με αξιοπρέπεια το όνομα του πατέρα του και συζύγου της ,ενώ ο βιογράφος του Σοφοκλή, όταν εκείνη απεβίωσε αναφέρεται στη μεγάλη λύπη που ησθάνθη και ότι δεν θα ήθελε ποτέ να είχε εμφιλοχωρήσει οιαδήποτε παρεξήγηση αναμεσά τους. Την Φλωρεντίνη Καλούτση που αποτύπωνε σε υφαντα τα μινωϊκα αρχαία μοτίβα ,τη στήριξε σε εξοπλισμό ,εξαγωγές και εκθέσεις στην Ευρώπη με αποτέλεσμα αφ ενός μεν να βρούν απασχόληση και εκπαίδευση στα εργαστήριά της πολλές Κρητικές και αφ ετέρου να προωθηθούν ο πολιτισμός του νησιού με εκθέματα ,που στα ευρωπαϊκά σαλόνια, θεωρούσαν επιβεβλημένο να αγοράζονται ως ιδανικά επώνυμα δώρα. Επιθυμούσε η Ελενα οι Ευρωπαίοι να γνωρίσουν την ιδιαίτερη πατρίδα του μεγάλου πολιτικού, όχι μόνο από τη τραχύτητα των Κρητικών, μα από το πολιτισμό που ξεκινούσε απ την αρχαιότητα και χάραζε ως τα σήμερα μαζί με το αψύ του χαρακτήρα τη δημιουργικότητα μέσα στο χρόνο Το 1925 ,μετά το θάνατο της φίλης της Μαρίκας Ηλιάδη, που προηγήθηκε το 1924 και της αφιέρωσε το ταφικό μνήμα στο κοιμητήριο Νόργουντ ,που προείπαμε, μεταβαίνοντας στη Γενεύη επισκέπτεται ένα πρότυπο μαιευτήριο που διηύθυνε ο φίλος της καθηγητής Ροζιέ και αποφασίζει να ιδρύσει ένα ανάλογο στην Ελλάδα, στο όνομα της αγαπημένης της τεθνεώσας φίλης «Μαρίκα Ηλιάδη». Το εγχείρημα με τη βοήθεια του καθηγητή Ποζιέ του Προέδρου του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού Αθανασάκη και του αρχιτέκτονα Ζώρζ Επιτώ ολοκληρώνεται το 1932. Το έργο εγκαινιάσθηκε τον Φεβρουάριο του 1933 κυρίως το μεγάλο κεντρικό κτίριο που γρήγορα απέκτησε τη φήμη του πρώτου στο είδος του στα Βαλκάνια. Στο κήπο βρίσκεται ο μικρός ναός των Αγίου Ελευθερίου και Ελένης και η Έλενα αγάπησε τόσο πολύ το μαιευτήριο αυτό ,ώστε θέλησε μετά το θανατό της, μαζί μ ένα γενναίο κληροδότημα ώστε να λειτουργεί απρόσκοπτα, να αφήσει εκεί και τη καρδιά της πού πράγματι βρίσκεται σε μια λήκυθο, στο εκκλησάκι αυτό του περιβολιού. Ωστόσο δεν έμελλε να κρατηθεί με το βαφτιστικό της Ηλιάδη, κόσμος και Πολιτεία το είπανε «Μαιευτήριο Ελενας» και σ αυτό οδήγησαν από τις Φυλακές να γεννήσει το γιό της , η Ελλη Παππά, η σύντροφος του εκτελεσμένου κομμουνιστή Νίκου Μπελογιάννη. Το μαιευτήριο αυτό ήθελε τόσο πολύ να θεμελιώσει η Ελενα για τις γυναίκες της χώρας κύρια της Αττικής ,ιδιαίτερα για τις φτωχότερες και αδύναμες οικονομικά, διαπιστώνοντας το μεγάλο έλλειμμα ιατρικής ετοιμότητας και ασφάλειας που υπήρχε για τις ετοιμόγεννες και τα νεογνά. Το μεγάλο έργο της –πέραν της στήριξης του συζύγου της και της εθνικής αποστολής του- παραμένει το φιλανθρωπικό. Πέραν λοιπόν του πρότυπου νοσοκομείου Ηλιάδη και μετέπειτα Ελενας, θα συμβάλει στο Παρίσι για την ανέγερση νοσοκομείου του Ερυθρού Σταυρού ,στο Λονδίνο δωρίζει οικόπεδο σε γηροκομείο, στη Χίο ενισχύει το Σκυλίτσει νοσοκομείο ,στην Αθήνα συμβάλει για την ανέγερση του Νοσοκομείου του Ερυθρού Σταυρού ,ιδρύει τη Σχολή Νοσοκόμων –Μαιών Βιργινίας Σκυλίτση και σχολή για παιδιά με ειδικές ανάγκες, έργο που δείχνει για τότε τη πρωτοποριακή σκέψη της Σκυλίτση. Δωρίζει όπως προείπαμε το σπίτι της στο Λονδίνο για τη στέγαση της Ελληνικής Πρεσβείας και φροντίζει τους πρόσφυγες απ τη Μικρά Ασία. Στα Χανιά ιδιαίτερη πατρίδα του Βενιζέλου προσφέρει το Βενιζέλειο Στάδιο, το Βενιζέλειο Ωδείο ,τις παιδικές εξοχές των Αγίων Αποστόλων , το άνοιγμα του δρόμου του Θερίσου με το όνομα της μητέρας της Βιργινία Σκυλίτση ,συμβάλλει για το Πατριωτικό Ιδρυμα Περίθαλψης Προσφύγων, το Υδραγωγείο των Μουρνιών, ενώ προσφέρει υποτροφίες σπουδών σε Χανιώτες φοιτητές για σπουδές στο εξωτερικό. Αυτές τις υποτροφίες σπουδών λαμβάνουν και οι γιοί της αγαπημένης της Χανιώτισσας φίλης της , Φλωρεντίνης Καλούτση ο μουσικός συνθέτης και μαέστρος Γιώργος Καλούτσης και ο εικαστικός Βαλέριος Καλούτσης, καθως υποστηρίζει πρόσωπα με καλλιτεχνικη φύση, όπως τη πιανίστα Τζινα Μπαχάουερ.
Το 1928 διαφαίνεται η επάνοδος του Βενιζέλου στη πολιτική σκηνή και η Έλενα απαντά θετικά στο κάλεσμά του από το Παρίσι «εάν η δύστυχη ΄χώρα μας ξαναβρή χάρη σε σένα το γόητρο που της εδωσες προ12ετίας και την εξέχουσα θέση της μεταξύ των βαλκανικών χωρών ,θα ήμουν η ευτυχέστερη των γυναικών ,έστω κι αν όχι η λιγότερο απασχολημένη με όσα βαρύνουν τη σύντροφο ενός Αρχηγού κράτους». Τα πράγματα εξελίσσονται ραγδαία και οι εκλογές του Αυγούστου 1928 καταλήγουν πανηγυρικά για τον Βενιζέλο και τότε ξεκινά η πιο δημιουργική τετραετία του, 1928-1932 της ανόρθωσης και εκσυγχρονισμού της χώρας, της οικονομιάς, της Παιδείας, της Εξωτερικής πολιτικής. Η Ελενα συνοδεύει παντού το Βενιζέλο στο εσωτερικό και στο εξωτερικό ,στη Συνθήκη Φιλίας Ελλαδος Τουρκίας, που υπογράφεται 30/10/1930 από τους Ε.Βενιζέλο και Κεμάλ Αταρτούκ ενώ αγοράζει τη περίφημη «Πακάρντ» ένα ιδιαίτερα πολυτελές και φροντισμένο για την ασφάλεια του συζύγου της αυτοκίνητο, παράλληλα με ένα μεγάλο οικόπεδο ,όπου οικοδομεί μμε έξοδά της την επαυλη της οδού Λουκιανού 2 και Λ.Βασιλίσσης Σοφίας.Η πρωθυπουργική κατοικία έγινε μεταξύ του 1930-32 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Αναστασίου Μεταξά.Το μέγαρο που κόστισε στην Ελενα 100.000 λίρες το έζησαν οι Βενιζέλοι μόλις δύο χρόνια και κάτι ,ένα σπίτι που δεν έφερε καλοτυχία! Απο το Μάρτη του 1933 η κατάσταση έγινε και πάλι ρευστή πολιτικά με πρωθυπουργό τον Τσαλδάρη του Λαϊκου Κόμματος. Ήταν βράδυ της 6ης Ιουνίου1933 όταν οι Βενιζέλοι επέστρεφαν από δείπνο στο σπίτι των Δέλτα στη Κηφισσιά. Στη θέση «Παράδεισος» Αμαρουσίου έπεσαν πυροβολισμοί από τη Κάντιλακ των δραστών ,εναντίον της Πακάρντ ,των Βενιζέλων. Οι σφαίρες έπεφταν σα χαλάζι και στο ημίωρο καταδίωξής τους από τους παρ ολίγο δολοφόνους τους, η Ελενα ,σύμφωνα με τη γραμματέα της Λιλίκα Νάκου η Έλενα Βενιζέλου ,έπεσε με το σώμα της πάνω στον άνδρα της κατά τη τρελλή κούρσα της απόπειρας δολοφονίας εκείνου και τον προστάτεψε με το σώμα της. Μια σφαίρα τη χτύπησε στο μηρό και στα οπίσθια ,μεταφέρθηκε αιμόφυρτη στον Ευαγγελισμό, προκειμένου να φροντιστούν τα τραύματα της, ωστόσο η μια σφαίρα δεν κατωρθόθηκε να αφαιρεθεί, επηρεάζοντάς τη στις αλλαγές του καιρού. Μετά την ήττα των εκλογών εγιναν δύο ατυχή κινήματα ένα του Πλαστήρα το 1933 που απέτυχε πανηγυρικά και το άλλο το 1935 κι ενώ ο Βενιζέλος βρισκόταν στη Χαλάπα Χανίων στη Κρητη. Ηταν 10 προς 11 Μαρτίου,όταν ο Ιταλός Πρόξενος Τόνκερ αναζητά τη Φλωρεντίνη Καλούτση για να καλέσει το Βενιζέλο στο σπίτι της να μιλήσουν, το μήνυμα σύμφωνα με τα παιδιά της Καλούτση προερχόταν από τον ίδιο το Μουσολίνι και διαμηνούσε ότι του διέθετε πλοίο να τον παραλαβει από την ιταλοκρατούμενη Κάσο, όπου το ζεύγος Βενιζέλου έφτασε εκεί από τη Κρήτη με το θωρηκτό Αβέρωφ. Ο δρόμος της εκ νέου εξορίας πικρός ,από τη Κάσο στη Ρόδο και κατόπιν με ατμόπλοιο στη Νάπολη ,όπου ο μεγάλος Κρητικός παθαίνει ένα πρώτο ελαφρύ εγκεφαλικό και κακείθεν στο Παρίσι κ πάλι στην οδό Μποζόν. Βράδυ 17 προς 18 Μάρτη 1936, μήνας σημαδιακός για το Βενιζέλο στη ζωή του, ο Ελευθέριος «ζήτησε το χέρι της συζύγου του, το έσφιξε δυνατά κι εφυγε από τη ζωή στις οκτώ ,το πρωϊ», όπως αναγράφει η Ελενα στο βιβλίο της «στη σκιά του Βενιζέλου». Η σορός του μεταφέρθηκε στο σταθμό της Λυών και στο βαγόνι του Εθνάρχη, βρίσκονταν η Ελενα, το ζεύγος Κρόσφηλντ, οι οικογένειες των γυιών του Σοφοκλή και Κυριάκου, ο Βασίλειος Σκουλάς και ο σωματοφύλακάς του Ανδρέας Γυπαράκης. Απο το Πρίντεζι επιβιβάσθηκαν πολεμικού πλοίου με κατεύθυνση προς την Ελλάδα και στο ερώτημα για την Αθήνα ή για Χανιά, η γνώμη της Βενιζέλου κατέτεινε στα Χανιά, από το φόβο επεισοδίων.. Ετσι το «Κουντουριώτης κατέπλευσε στα Χανιά και το αγαπημένο οικημα της Χαλέπας, θα δεχθεί πρώτο ,το νεκρό Εθνάρχη. Κατόπιν μεταφέρθηκε για προσκύνημα στην Αγία Μαγδαληνή με τα άνθη της Χαλέπας, να έχουν κοπέι όλα για χαρη του , η κρητική γή γνώριμη, που είδε τη λευτεριά από εκείνον και τα μάτια της ψυχής του, τον οδήγησε στη δική της ψυχή, το Ακρωτήρι. ΄Όταν γυρίζει στην Αθήνα βρίσκει το σπίτι της Λουκαινού κ Β.Σοφίας, γεματο άνθη και τότε νοιώθει ότι θα μπορούσε η σορός του Βενιζέλου να διέλθει από την Αθήαν, όπως πίστευε ο Σοφοκλής .Για το μνήμα του Εθνάρχη τη βοηθά η πιστή φίλη της Φλωρεντίνη Καλούτση ,που επιβλέπει τα πάντα από το γλυπτό σταυρό του γλύπτη του Θωμόπουλου ,το κάθε τι. Η Ελενα μια ομιλία του στο Κοινοβούλιο, της είχε φανεί σαν ο επιτάφιός του, είχε μια αυτοκριτική για εκείνον , αντικειμενική ,αποστασιοποιημένη που μπορεί να γενεί σαν ο θάνατος έχει καταλαγιάσει τα πάθη. Φρόντισε και τη χάραξε στο μνήμα του ,σαν ένα φυλακτό στο κάθε επισκέπτη «Περαστικέ , ο προκείμενος νεκρός ήταν ένας αληθινός άνδρας , με μεγάλο θάρρος , με αυτοπεποίθηση γι αυτόν και το λαό ,που εκλήθη να κυβερνήση. Ισως έκαμε πολλά σφάλματα με ποτέ δεν του απέλειψε το θάρρος. Ποτέ δεν υπήρξε μοιρολάτρης ,διότι δεν περίμενε ποτέ από την μοίραν του να ίδη τη χώρα του προηγμένη , αλλά έθεσε στην υπηρεσία αυτής όλο το πύρ που είχε μέσα του ,κάθε δύναμη σωματική και ψυχική». Και πόσο σπουδαία γυναίκα – θα έλεγα εγώ- για την Ελενα που αγάπησε κάθε σκέψη του άνδρα της, πόσο άξια του Εθνάρχη που τον δικαιώνει με το δικό του λόγο για το πώς υπηρέτησε μια μικρή Ελλάδα ,που με τη φλόγα του κατέστησε μεγαλύτερη σε όλα!κι όλα αυτά , ένα μήνυμα στο περαστικό του μέλλοντος διαβάτη, να σκέφτεται , να θυμαται, να υπηρετεί!
Η Ελενα Βενιζέλου αφού πούλησε το σπίτι της Αθήνας στο Βρετανικό Δημόσιο που στέγασε τη Πρεσβεία του ως τα σήμερα, έδωσε όλη τη βιβλιοθήκη του Εθνάρχη στα Χανιά και γύρισε στην οδό Μποζόν στο Παρίσι, όπου –όπως γράφει στο βιβλίο της, είκοσι σχεδόν χρόνια μετά το θάνατο του συζύγου της περί το 1954 «στη σκια του Βενιζέλου» την περίμενε η ανάμνηση εκείνου ,που η απουσία του θα απασχολούσε τη σκέψη της, όπως η παρουσία του, είχε γεμίσει την ύπαρξη της! Φρόντισε να εκδοθεί το πνευματικό έργο του συζύγου της η μετάφραση του Θουκυδίδη με κάθε επιμέλεια, πούλησε το σπίτι της στο Παρίσι δίδοντας λιθογραφίες, επιπλα και βιβλία ,όπου μπορούσε ,συνεχίζοντας να ταξιδεύει στους σιδηροδρομικούς σταθμούς ,δίχως μουσικές μπάντες .ήρεμη και ευγνώμων για όσα της προσφέρουν οι φίλοι τους και η ομορφιά του κόσμου.Οι αναμνήσεις της μαζί με το αρχείο των επιστολών της με τον Ελ Βενιζέλο παραδόθηκαν στον δημοσιογράφο Ελ Κοτσαρίδα του «Βήματος» και αναδημοσιέυθηκαν στην εφημερίδα με πρόλογο του παραπάνω. Στην Ελλάδα το βιβλίο της εκδόθηκε σε μετάφραση Ευης Μελά από τις εκδόσεις «Ωκεανίδα». Σε όλα αυτά τα χρόνια αλληλογραφεί, πλην αυτών του Β΄Παγκοσμίου πολέμου, με την αγαπημένη από τη Κ΄ρητη φίλη, Φλωρεντίνη Καλούτση και κατά διαστήματα συναντά τα παιδά της Γεώργιο και Βαλέριο Στα τελευταία χρόνια της ζωής της μένει στο ξενοδοχείο « Γεώργιος πέμπτος» στο Παρίσι .Η Ελενα Βενιζέλου πέθανε στα 86 της χρόνια , τον Σεπτέμβριο του 1959 και μάλιστα ήταν μια Τετάρτη ,που την είχε επισκεφθεί ο Βαλέριος Καλούτσης, που τη συναντούσε στη τραπεζαρία του ξενοδοχείου της και συνέτρωγαν. Εκείνη τη Τετάρτη του Σεπτέμβρη του 1959, τον πλησίασε ο σερβιτόρος και τον ρώτησε «Περιμένετε τη κ.Βενιζέλου» Μάλιστα ,έγνεψε καταφατικά για να πάρει την απάντηση « Ξέρετε, δεν θα έλθει ,διότι πέθανε»!Η ίδια επέλεξε να αποτεφρωθεί. Όλα τα περί κηδείας της τα φρόντισε η λαίδη Ντομινί Κρόσφιλντ με την ανηψιά της Ντομινί Σαρρή,έτσι και η καρδιά της ταξίδεψε ως το αγαπημένο της μαιευτήριο –σημερινό Ελενα- όπου παραμένει στο εκκλησάκι των Αγίου Ελευθερίου και Ελένης. Τα περισσότερα στοιχεία για την Ελενα μετά το θάνατο του Βενιζέλου δηλαδή από 1936 έως το 1959, γίνονται γνωστά από τα 550 περίπου γράμματα που αντήλλαξε με την Φλωρεντίνη Καλούτση, τα οποία ταξινομημένα ο Βαλεριος και Γιωργος Καλούτσης εμπιστεύθηκαν στο Ε.Ι.Ε.Μ «ΕΛ.ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ» και στη συγγραφέα Ζωή Μητσοτάκη που συνεγραψε το βιβλίο «Η κ ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ, πορεία μιας ζωής».
Και λίγο για τα Χιώτικά μας , όπως προκύπτει από το Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη και δύο ντοκουμέντα τηλεγραφήματα του 1933,επιβεβαιώνουν τους σοβαρούς δεσμούς του Εθνάρχη με τη Χίο , που ως «νεα χώρα» ενσωματωμένη στον εθνικό ιστό από το 2012 ,στη πλεοψηφία της βενιζελική , με επιφανείς Χιώτες να παλισιώνουν το μεγάλο Κρητικό σε όλη του τη πολιτική διαδρομή, δεν μπορούσε να υπολείπεται των λοιπών περιοχών στο κοινωνικό γιγνεσθαι.Το ένα τηλεγράφημα 31/10/1933 αποστέλλεται στους Υπουργούς Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης από τους βουλευτές Παχνό και Ροζάκη για επεισόδια που έγιναν στο νησί τη ταραγμένη αυτή περίοδο. Το δεύτερο τηλεγράφημα εους 1933 έχει αποδέκτη τον διαμένοντα τότε στη Λωζάννη Αλέξανδρο Χωρε΄μη με το οποίο ο Βενιζέλος παροτρύνει το καλό του φίλο, να συμμετάσχει στις εκλογές για ανάδειξη της Γερουσίας. Ο Βενιζέλος στη Χίο φιλοξενούνταν στην οικία Χωρέμη και είχε υποστηρικτές τους Ροδοκανάκη, Μπενάκη, Πασπάτη, Ροζάκη, Παχνό κ.α. , που αναμφίβολα όλοι αυτοί συνδέονταν με την Ελενα Σκυλίτση. ΄Αλλωστε μεγάλη επιρροή και αλληλοστήριξη μεταξύ των Χίων, έδινε το αποκαλούμενο άτυπα «Χιακό Δίκτυο» και επισημαίνουμε σε αυτό το πόνημα , την Ελενα, τον Μπενάκη και τους Χωρέμηδες, τον Κ.Θεοτοκά ως αρχιτέκτονα της σύνταξης της Συνθήκης της Λωζάννης, τον Δεσπότη Στρουμπή που ορκίζει τη Κυβέρνηση της Θεσσσαλονίκης το 1916, τη Πηνελόπη Δέλτα Μπενάκη με μητέρα Χωρέμη , όλοι αυτοί οι άνθρωποι σε συννενόηση και γνωριμία μεταξύ τους, έτειναν χείρα ουσιαστικής στήριξης και βοήθειας στον Εθνάρχη Βενιζέλο. Σε μια από τις φωτογραφίες επίσκεψής του το 1933 στη Χίο με την Ελενα ,πρίν τις γερουσιαστικές εκλογές ο Εθνάρχης εκφωνεί λόγο, στην οικί Γεωργακώδη στα Αρμόλια των Μαστιχοχωρίων, ενώ σε μια δευτερη από το αρχείο του Ιατρού Τρ.Αμύγδαλου, στις 6/5/1934 απεικονίζεται στο μπαλκόνι της οικίας Γαλατουλα-Βιτέλα ο Βενιζέλος να εκφωνεί λόγο στη Καλαμωτή της Χίου, στην οποία μήνες πρίν είχε ιδρυθεί η Ενωση Φιλελευθέρων Καλαμωτής.Στο βιβλίο του Γ.Μακριδάκη «10.516 ημέρες» περιγράφει « Οι χωρικοί του Θολοποταμίου, του Μυρμηγκίου και της εξω Διδύμας προυπαντούν το τιμώμενο ζεύγος με λουλούδια, ,ενώ στη Καλαμωτή πρωτεύουσα των Μαστιχοχωρίων ,παρουσιάζεται όλη η δυναμική του Βενιζελικού λαού με την αποθεωτική υποδοχή που επιφυλάσσουν οι κατοικόι της. Στα γραφεία της Ενωσης Φιλελευθέρων του χωριούοργανώνεται λαμπρή δεξίωση και από τον εξώστη τυος ο Βενιζέλος εκφωνεί λόγο στο ενθουσιώδες πλήθος.» Εκ μέρους των Καλαμωτούσων τον προσφωνεί ο ιατρός Βίκτωρ Κουκουρίδης που ειχε διατελέσει και βουλευτής των Φιλελευθέρων, ενώ η μικρή που δίνει την ανθοδέσμη στο Κρητικό πολιτικό, είναι η Κυριακή Βαρλά , μητέρα του δικηγόρου Σταμάτη Βαρλά.
Επίλογος: Η Ελενα Βενιζέλου είχε μια ζωή γεμάτη, καθόλου μα καθόλου «μπανάλ»όπως ίσως έλεγε και η ίδια. ,Σίγουρα ήταν τόσο εύπορη, που αυτό διευκόλυνε την ανεξάρτητη, ίσως και κάπως ατίθαση εως επαναστατική ζωή της ,τουλάχιστον ασύμβατη, μια και στην τάξη της , οι γάμοι και γίνονταν και διαφυλάσσονταν. Όμως εκείνη δεν ταυτιζόταν με τέτοιες συνηθισμένες αρχές. Κυριαρχούσε σε αυτήν η ελευθερία ,η περιέργεια και αναζήτηση της γνώσης,είτε επρόκειτο για βιβλία και μουσικές η επρόκειτο για ταξίδι στους πόλους και στα φιόρδ με ένα σκαρί. Ομολογούσε τη δυσκολία της συμβίωσης και προτιμούσε την αγάπη στον διπλανό της, με την ασφάλεια του από μακριά κι αγαπημένοι, δεν «γλιστρούσε» εύκολα στο συναίσθημα ,αλλά το υπέτασσε συχνά στη λογική της Αγγλοσαξωνικής αντίληψης των πραγμάτων. Κι όμως στο βάθος ηξερε κι έλεγε, ότι ήταν Ελληνίδα, δεν την μάγευε εύκολα κάποιος κι όταν προς στιγμήν ενέδιδε στις όποιες κοινωνικές πιέσεις, το έσκαγε απ τα σκαλιά της Εκκλησίας, αρνούμενη να ενδώσει σε «χλιαρές» καταστάσεις. ΄Ηταν φανερό, ότι ανέμενε με υπομονή δίχως να καταθλίβεται ,αλλά ζώντας! Έντονα ,κάτι άλλο, διαφορετικό, κάτι που να συνεγείρει τη ψυχή, το σώμα, το πνεύμα αφυπνίζοντάς τη, να της δίνει μια αποστολή ,ένα στόχο να τον υπηρετήσει, με όλες της τις δυνάμεις. Τότε εμφανίζεται ο Βενιζέλος και παρά τις δεύτερες και τρίτες σκέψεις της, αφήνεται να μαγευθεί ουσα ώριμη, να κινητοποιήσει ίδιες δυνάμεις και γνωριμίες για να στηρίξει τον άνδρα, τον πολιτικό, και μαζί του, την ίδια την Ελλάδα που αγωνίζεται να μεγαλώσει σε έκταση, να ψηλώσει «κεφάλι» και να δείξει τις αρετές της στους Ευρωπαίους. Η Ελενα είναι ηθελημένα στη «σκια» του Εθνάρχη, ακομπλεξάριστα, γιατί νοιώθει να υπηρετεί όχι τον άνδρα, αλλά τη πατρίδα μοιράζοντας μαζί του ,αυτό που μπορεί και ξέρει να αναλάβει εκείνη, για να επιτύχει ο στόχος, να μεγαλώσει η Ελλάδα, να προοδεύσει η χώρα κι αυτό ,αναμφίβολα μπορεί να το επιτύχει ο άνθρωπος που είχε το χάρισμα και τη φλόγα, ο ηγέτης ΕΛ.Βενιζέλος. Η Ε λενα δεν ήταν το κοινότυπο του «πίσω από ένα μεγάλο άνδρα κρύβεται μια αξια γυναίκα» αγαπημένο μοτίβο που προφανώς ισχύει, αλλά ηθελημένα τη θέτει εκατοντάδες βήματα πίσω απ τον πρωταγωνιστή, μ ένα κλισέ ιώβειας υπομονής, προς εκείνον. Η Ελενα είναι συνεπαρμένη από θαυμασμό και έρωτα, μα την ίδια στιγμή με τις γνώσεις της, τη πολυγλωσσία της , το κοινωνικό στάτους, παίρνει τα ρίσκα των πρωτοβουλιών της, οργανώνει και σηματοδοτεί συγκεντρώσεις, αρθρογραφεί σε ευρωπαίκά έντυπα, κινεί τα νήματα τα προπαγανδιτικά σε φόρα της εποχής και εφημερίδες, οργανώνει το κράτος της Θεσσαλονίκης και το τροφοδοτεί, διαχειρίζεται τη διαφυγή του Εθνάρχη το 1920 με θαλαμηγό που βρίσκει και μισθώνει, όμοια συντρέχει τη διαφυγή το 1935 ,προάγει το φιλανθρωπικό έργο για τη χώρα σε κρίσιμους τομείς ,δεν μηχανορραφεί ποτέ της πολιτικά, δεν κρίνει ποτέ αν κάποιος είναι βενιζελικός ή όχι, για να τον συνδράμει εφόσον το χρειάζεται.κι όμως η Ελενα Βενιζέλου σκέπτεται πολιτικά και στις επιστολές με τον μεγάλο πολιτικό εκείνη λέει θαρρετά τη γνώμη της, σε ότι ερωτήματα της τίθενται. Η Ελενα Βενιζέλου θα σιωπήσει στις ασχήμιες και θα διατηρήσει το πυρήνα του περιβάλλοντός της που κι αυτό συνδράμει τον Ελ.Βενιζέλο στο έργο και στη ζωή του. Στη τραχειά Κρήτη που έχει τη θωριά της αποκλειστικότητας για τον ήρωά της, κάτι σαν κτήμα και θεό της, δεν θα αναμιχθεί, θα ανακαλύψει στο πρόσωπο της εικαστικού Καλούτση , μια άλλη Κρήτη που υφαίνει σύγχρονα το Μινωϊκό πολιτισμό και αυτήν θα προωθήσει στους αξιακούς της κώδικες, ωστόσο θα συνδράμει και τη Κρήτη και τους ανθρώπους της με γήπεδα, δρόμους, κατασκηνώσεις και υποτροφίες σπουδών , προσπερνώντας έξυπνα και εν σιωπή, τις κακοτοπιές της παρείσακτης.
Κι όταν θα πέσουν στη δολοφονική ενέδρα κατά του συζύγου της, τον Ιούνιο του 1933 στο «παράδεισο» Αμαρουσίου η ΕΛΕΝΑ Βενιζέλου ,θα μετατοπίσει ακαριαία το σώμα της ,καλύπτοντας τον Εθνάρχη για να τον προστατεύσει από τα πυρά, δεχόμενη εκείνη τις σφαίρες. Μέσα από τις σελίδες της Ιστορίας και τα βιβλία που αναφέρονται σε εκείνη, την Ελενα Βενιζέλου Σκυλίτση την αγάπησα βαθιά. Ανοιξε στα μάτια μου ένα ολάκερο κόσμο ,που είναι κομμάτι του πολύπαθου νησιού μας και συνάμα με σύνδεσε με τη μεγάλη Κρήτη ,τις ταραχώδεις εποχές ,το όραμα και τις διεκδικήσεις, τον αγνό πατριωτισμό, που τόσο έχουμε ανάγκη , μια και καθώς έλεγε αυτή η Χιώτισσα της διασποράς, « Η Ελληνική Δημοκρατία, είναι ένα φυτό που μεγαλώνει σε καμένο έδαφος».
Ανθίππη Μ Β. Ζαννάρα Χίος 27-9-25
